عموم مردم بود . مخزن آب سرپوشيده و گنبد مانند بود و توسط بادگيرها كه معمولا از چهار تا 6 عدد بود ، تهويه و خنك مىشد . مواد مصرفى ساختمان معمولا از آجر و ساروج بود . مدخل آب‌انبار معمولا هلالى و زيبا بود و هركس طالب آب بود ، بايد از پله‌هايى كه معمولا فاصلهء آنها از يكديگر زياد بود ، تا پاى شير مىرفت . « 1 » به اين ترتيب ، در ايران ، به علت خشكساليهاى مستمر و كمى بارندگى ، حكومتها و مردم خيرخواه و نوعدوست در مناطق مركزى و جنوبى ايران اقدام به احداث آب‌انبارهاى بسيار بزرگ مىكردند ؛ از جمله عضد الدوله « در استخر ، آب‌انبارى بنا كرد كه اگر مدت يك سال در هر روز ، هزار مرد از آن آب برمىداشتند ، يك پايه ( يا پله ) از هفده پايهء آن تمام نمىشد . اين آب - انبار داراى هفده پايه ( يا پله ) نردبان بود كه داخل آن مىشدند ؛ و ديوارهاى آن را چنان با كرباس و قيروموم و ساروج محكم كرده بودند كه بهيچوجه ، آب از آن نمىتراويد . وسط آب‌انبار ستونها ساخته و بر روى آن سقف زده بودند تا آب از تغيير هوا سالم بماند . [ نزهة القلوب ، ص 158 ] . » « 2 » بطور كلى ، در دوران بعد از اسلام ، هر وقت امنيت و آرامش نسبى پديدار مىشد ، زمامداران ، وزرا و مردم ثروتمند و انساندوست دست به فعاليتهاى عام المنفعه مىزدند ؛ چنان كه از دورهء صفويه ، نمونه‌هاى بسيارى از كاروانسراها ، آب‌انبارها ، مدارس و مساجد و جز اينها بيادگار مانده است . سعدى در بوستان زبان به مدح مردم خير و نيك‌انديش مىگشايد و مىگويد : نمرد آنكه ماند پس از وى بجاى * پل و بركه و خوان و مهمانسراى هر آنكو نماند از پسش يادگار * درخت وجودش نيايد به كار . انتقاد تاورنيه : تاورنيه كه در عهد صفويه به ايران آمده است ، در سفرنامهء خود ، به بعضى از عادات و معتقدات سخيف ايرانيان نيز اشاره مىكند و مىنويسد كه در ايران ، در « هر خانه ، يك حوض دارند كه اغلب آب آن فاسد و متعفن و پر از كرم و كثافت مىشود . معذلك چون در اغلب نقاط ايران كم‌آبى است ، مردم به قصد تطهير ، سر خود را در حوض فرو مىكنند و صورت و دهانشان را با آب حوض مىشويند . وقتى كه آنها را به عفونت و كثافت آب توجه مىدهيم ، جواب مىگويند : « كر » است » . « 3 » « هر آبى كه سه وجب‌ونيم در سه وجب‌ونيم حجم داشته باشد كر است ؛ و تطهير در آن از لحاظ شرعى بلااشكال است . در رسالهء مقداريه ، در مورد كر آب ، چنين آمده است : « كر آب بنابر اعتبار معتبرين علماى اماميه ، به حساب رطل ، يكهزار و دويست رطل عراقى است . » « 4 » البته اين نظريات قبل از كشف ميكرب به همت پاستور ابراز شده است .

--> ( 1 ) . رك : مقدس آيت الله‌زادهء شوشترى ، « آب‌انبارهاى حاشيهء كوير » [ مقاله ] ؛ مجلهء باستانشناسى و هنر ايران . شمارهء پنجم . ( 2 ) . شاهنشاهى عضد الدوله ، پيشين . ص 139 . ( 3 ) . سفرنامهء تاورنيه . پيشين . ص 625 . ( 4 ) . مجلهء فرهنگ ايران‌زمين . ج 1 ، ص 433 .